poradnik dla osób zaczynających działania strażnicze

Działania strażnicze co to takiego?

Działania strażnicze polegają na sprawdzaniu, w jaki sposób funkcjonują wszelkiego rodzaju władze i administracja, jak wydawane są publiczne pieniądze i czy przestrzegane są przy tym przepisy prawa. Osoby i organizacje zajmujące się tego typu działaniami określamy mianem osób strażniczych lub watchdogów. Prowadzą one monitoring danego tematu, analizują dane i dokumenty, a często poprzez rozmowy, korzystanie z prawa i sądu, wywieranie nacisków na polityków oraz informowanie społeczeństwa starają się doprowadzić do pozytywnych zmian w monitorowanych obszarach. 

Warto pamiętać, że prawo do informacji publicznej jest podstawowym prawem człowieka ujętym w aktach prawnych na poziomie europejskim i krajowym. Art. 10 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności brzmi: Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe. 

Natomiast w art. 61 Konstytucji RP z 1997 roku możemy przeczytać, że: Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne.

Jak zacząć?

Na samym początku warto zdać sobie sprawę, że działania strażnicze muszą spełniać podstawowe zasady etyczne. 

  • Obiektywizm – monitoring jest metodą dochodzenia do rzetelnej i obiektywnej wiedzy. Nie może być traktowany jako instrument służący udowodnieniu z góry założonej tezy. Prawda powinna być stawiana wyżej niż doraźna skuteczność czy interes własny.
  • Działalność dla dobra wspólnego – działania strażnicze powinny być nie tylko krytyką, ale próbą rozpoczęcia negocjacji, dialogu i wspólnych działań, które mają doprowadzić do poprawy bieżącej sytuacji.
  • Jawność – organizacje i osoby prowadzące działania strażnicze powinny zwracać szczególną uwagę na jawność swoich działań i unikać oskarżeń o nieuczciwość i brak obiektywizmu. 
  • Rzetelność – działania powinny być podejmowane zgodnie z kompetencjami i możliwościami wywiązania się z nich przez realizujące je podmioty. 

Należy zdawać sobie sprawę, że podjęcie i prowadzenie działań strażniczych wymaga wewnętrznej motywacji i ogromnej determinacji strażnika(-czki) oraz szczerej oceny motywacji i warunków. Należy uczciwie ocenić własne możliwości i kompetencje zanim podejmie się właściwe działania.   

W jaki sposób działają osoby strażnicze w lokalnych inicjatywach?

Osoby zajmujące się działalnością strażniczą w niewielkich, lokalnych ośrodkach są często jedynymi podmiotami, które zadają pytania i prowadzą debatę o wspólnych sprawach. Aby podejmować te działania korzystają np. z:

  • internetu (forów dyskusyjnych, blogów, prasy internetowej, mediów społecznościowych),
  • prasy papierowej,
  • spotkań bezpośrednich.

Często okazuje się, że tego typu platformy są jedynym sposobem uzyskania informacji zwrotnej od mieszkańców, którzy chcieliby wypowiedzieć się na tematy związane z lokalnymi działaniami. Jednak do harmonijnej współpracy między osobami strażniczymi, władzą a mieszkańcami często dochodzi dopiero po długim okresie wzajemnej nieufności i konfliktów. Dzieje się tak zwłaszcza w ośrodkach, w których od lat rządzą te same osoby do tej pory nie mające do czynienia tego typu działaniami. Pojawiają się więc trudności w procesie uzyskiwania informacji, co sprawia, że opóźnia się realizacja pozostałych aktywności i często trzeba w nie zaangażować więcej sił i środków. 

Działania strażnicze, aby były skuteczne, muszą więc być procesem długotrwałym. Osoby strażnicze i organizacje powinny unikać oskarżeń o polityczne motywacje, mieć w sobie gotowość do odpierania ataków i kierować się przede wszystkim troską o dobro wspólne. 

Gdzie szukać informacji?

  • Podstawą działań związanych z monitoringiem jest umiejętność wyszukiwania konkretnych treści. Urzędy mają obowiązek publikowania informacji publicznych w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP) oraz na stronie Centralnego Repozytorium Informacji Publicznej (CRIP). W pierwszej kolejności należy sprawdzić właśnie te źródła. 
  • Jeśli w wyżej wspomnianych miejscach nie uda Ci się znaleźć poszukiwanych informacji, złóż ustny lub pisemny wniosek o udostępnienie informacji publicznej. Doprecyzuj jakiej informacji potrzebujesz oraz w jakiej formie chciałbyś(-abyś) ją otrzymać. Urząd ma obowiązek odpowiedzieć na zapytanie maksymalnie do 14 dni, może jednak przedłużyć termin do 2 miesięcy od dnia złożenia wniosku. O przyczynach przedłużenia oraz terminie wykonania musi Cię jednak poinformować.
  • Wniosek możesz złożyć osobiście, wysłać mailem, pocztą, faksem, za pomocą strony internetowej urzędu (jeśli istnieje taka możliwość) lub za pośrednictwem ePUAP. Nie musisz podawać uzasadnienia ani szczegółowych danych o sobie. 
  • Jeśli urząd nie odpowiedział na Twój wniosek, odpowiedział wymijająco lub w sposób niepełny możesz złożyć skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Koszt takiej skargi to 100 zł. 

Bycie watchdogiem wymaga ogromnej determinacji i silnej wewnętrznej motywacji. Dlatego warto na początek zastanowić się nad tym i zadać sobie kilka pytań: dlaczego chcemy to robić, czy stać nas na to, czy jesteśmy gotowi(-e) na konsekwencje, czy jestem gotowy(-a) na współpracę z mieszkańcami, czy będę miał(a) wsparcie.

Szczera ocena swoich warunków i zasobów na pewno pomoże w podjęciu decyzji o rozpoczęciu tego typu działalności.

Źródła

Autor tekstu: Adrian Jankowski

Projektu „Samorządowo-europejska edukacja obywatelska” jest współfinansowany przez Komisję Europejską w ramach Projektu „Building Bridges-Civic Capital in Local Communities” realizowanego ze środków programu CERV, finansowanego ze środków Komisji Europejskiej w ramach programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” na lata 2021–2027.