W każdym z 16 województw w Polsce, realizowane są działania, które Unia Europejska sfinansuje w ramach programów regionalnych w latach 2021 – 2027 roku. Poprzez otwarte konkursy ofert, również organizacje pozarządowe będą mogły skorzystać z tych środków, spełniając unijne wytyczne w zakresie przestrzegania kwalifikalności wydatków, standardów promocji, czy przestrzegania wartości promowanych przez Unię Europejską. Operatorem, czyli podmiotem dysponującym środkami są Urzędy Marszałkowskie, których zadaniem jest finansowanie działań w obszarach infrastrukturalnych, biznesowych, naukowych, zdrowotnych, społeczno-edukacyjnych i rozwijających. Łącznie, wszystkie 16 regionów, otrzyma 155,5 mld zł!
W 2022 roku, w kwartalniku trzeci sektor, ukazał się artykuł autorstwa Iwony Janickiej i Grzegorza Wiaderka pt. „Znaczenie Karty praw podstawowych jako zasady horyzontalnej w perspektywie finansowej Unii Europejskiej na lata 2021–2027.” Autor i autorka artykuły, opisują w nim genezę Karty Praw Podstawowych oraz dowodzą odzwierciedlenia jej wartości i przestrzegania w programach i politykach wdrażanych na poziomie każdego kraju członkowskiego. (…) Wdrożenie programów wymaga podjęcia wielu działań przez każdą instytucję zarządzającą programem oraz instytucje pośredniczące. Wszystkie działania w tym zakresie mają na celu wykonywanie prawa Unii Europejskiej, a należą do nich między innymi: ogłaszanie zaproszeń (konkursów) do składania wniosków, określenie tak zwanego szczegółowego opisu priorytetów, opracowanie regulaminów konkursowych, podpisywanie umów o udzielenie dotacji, monitorowanie wdrażania, sprawdzanie wniosków beneficjentów o płatność, przeprowadzanie weryfikacji na miejscu, nadzorowanie prac instytucji pośredniczących, wysyłanie wniosków o płatność, przygotowywanie i składanie sprawozdań (…).
Zainspirowani powyższym artykułem, oraz sugerowanymi rozwiązaniami jak mądrze wdrażać Kartę Praw Podstawowych (KPP) w projektach realizowanych w ramach programów regionalnych, po 2 latach od publikacji artykułu i 3 latach realizacji perspektywy, postanowiliśmy sprawdzić jak Urzędy Marszałkowskiego rozumieją swoją rolę we wdrażaniu KPP oraz w jaki sposób wspierają podmioty (beneficjentów), którzy otrzymują od nich środki na realizację działań projektowych.
Między 18 czerwca a 28 września 2025, w trybie wniosku o informacje publiczną (droga mailową oraz skrzynką Epuap), wysłaliśmy 9 takich samych pytań do 16 województw. Wszystkie z 16 województw nadesłało odpowiedzi w ustawowych 14 dniach. Poniżej przedstawiamy zebrane wnioski z wszystkich odpowiedzi oraz dane statystyczne (o ile odpowiedzi urzędu pozwalają na wyciągnięcie rzetelnych danych liczbowych)
- Prosimy o przesłanie linku do sprawozdania z przeprowadzenia konsultacji społecznych polityki spójności na lata 2021–2027 na poziomie regionalnym. Jeżeli w sprawozdaniu nie wyszczególniono typu podmiotów biorących udział w konsultacjach, prosimy o ich podanie w treści wiadomości.
oraz
- Prosimy o podanie składu komitetów monitorujących (z wyszczególnieniem nazw podmiotów reprezentujących społeczeństwo obywatelskie oraz grup społecznych, jakie te organizacje reprezentują). Prosimy o podanie deklarowanej płci osób zasiadających w komitetach (kobieta/mężczyzna/inna).
- 15 z 16 z województw nadesłało link do przeprowadzonych konsultacji, oraz link do składów komitetów monitorujących. Tylko województwo warmińsko – mazurskie odpowiedziało: (…) Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie nie prowadził konsultacji społecznych polityki spójności na lata 2021-2027 na poziomie regionalnym. Podstawy prawne polityki spójności opracowuje Komisja Europejska, która odpowiada za proces konsultacji projektów właściwych rozporządzeń(…). Zarówno sprawozdania z przeprowadzonych konsultacji jak i skład aktualnych Komitetów Monitorujących jest publikowany na bieżąco na stronach internetowych. Tylko jedno z województw przesłało informację na temat płci osób zasiadających w Komitetach (…) Obecnie – stan na dzień 11.07.2024 r. w składzie KM FEPZ funkcjonują jako członkowie, zastępcy członków i obserwatorzy: 51 mężczyzn oraz 40 kobiet(…), pozostałe województwa wskazywały, że urząd nie był zobligowany do gromadzenia tego typu danych.
- Czy w ramach przyjętego programu regionalnego została wyasygnowana dedykowana pula środków na budowanie potencjału organizacji społeczeństwa obywatelskiego (np. związków zawodowych, organizacji pozarządowych, związków pracodawców) w ramach programu finansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus? Jeżeli tak, prosimy o wskazanie zapisów i kwot przeznaczonych na ten cel.
- Tak, wszystkie województwa zaplanowały tego typu wydatki. Zdecydowana większość z nich podkreślała, że kwota ta jest wielokrotni większa (od 2 do 5 razy) od kwoty zaplanowanej w poprzedniej perspektywę finansowej, oraz że jest większa ( od 0,7% do 5%) od wymaganego minimum 0,25 % alokacji wszystkich środków.
- Czy na poziomie programu regionalnego stworzono jasne i klarowne wytyczne co do stosowania Karty praw podstawowych w realizowanych projektach? Jeżeli tak, prosimy o przesłanie dokumentu lub linku (jeżeli dokument jest ogólnodostępny).
- W odpowiedzi na to pytanie, rozminęliśmy się z urzędem, w rozumieniu co kryje się pod słowami jasne i klarowne. Wszystkie urzędy zgodnie odpowiadały ( cytując niektóre z nich):
(…) Na poziomie regionalnym nie przygotowano odrębnych wytycznych co do stosowania KPP w projektach wspieranych w ramach FEPZ 2021-2027. Podmioty korzystające ze wsparcia, a także instytucje odpowiedzialne za wdrażanie, korzystają obecnie z wytycznych i dokumentów udostępnionych na poziomie krajowym (…)
(…) Na podstawie ustawy z dnia 28 kwietnia 2022 r. o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027 (Dz. U. z 2022 r. poz. 1079) wytyczne może wydawać jedynie minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego. Natomiast wskazówki dotyczące uwzględniania Karty Praw Podstawowych w projektach znajdują się w regulaminach naborów i kryteriach wyboru projektów, dostępnych na stronie internetowej (…)
Część z urzędów odnosiła się do dokumentu przygotowanego przez Rzecznik Praw Obywatelskich (…) W trakcie wdrażanie funduszy europejskich wykorzystywany jest opracowany przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich przewodnik „Stosowanie Karty Praw Podstawowych w toku wdrażania projektów finansowanych z funduszy UE” zawierający praktyczne wskazówki dla organów krajowych.(…)
Celem pytania, było dowiedzenie się, czy Urzędy Marszałkowskiego wspierają beneficjentów programu, w zrozumieniu czym jest Karta Praw Podstawowych, czy propagują zwarte w niej wartości, w sposób wykraczający poza zwarte w regulaminach konkursowych wytyczne i kryteria punktowe, tłumacząc de fecato jaki jest katalog działań, które można podejmować w konkretnych obszarach priorytetowych. Odpowiedź urzędów na kolejne pytanie, była rozbudowaniem tej myśli.
- Prosimy o wskazanie kilku praktycznych działań zgodnych z promowaniem wartości zawartych w Karcie praw podstawowych, podejmowanych przez podmioty realizujące projekty finansowane w ramach perspektywy finansowej Unii Europejskiej na lata 2021 2027.Nie pytamy tu o oświadczenia wnioskodawców, a o rzeczywiste działania, które są wdrażane na poziomie realizacji projektu (można w tym miejscu zacytować fragmenty ze sprawozdań).
- Czy powyższe działania, podejmowane przez organizacje realizujące projekty, są w jakiś sposób weryfikowane? Jeżeli tak, prosimy opisać w jaki sposób się to odbywa.
- Część nadesłanych odpowiedzi była zdawkowa, typu:
(…) Na chwile obecną nie posiadamy informacji na temat działań, które są realizowane na poziomie wdrażania projektu. Tego rodzaju informacje wymagają przetworzenia danych(…).
(…) Projekty w ramach FEWiM 2021-2027 są obecnie na zbyt wczesnym etapie realizacji, aby możliwe było podanie informacji na temat działań zgodnych z promowaniem wartości zawartych w Karcie Praw Podstawowych wdrażanych w ramach projektów.(…)
- Ale są też konkretne rozwiązania wskazywane przez beneficjentów:
(…) Bezpośredniego wsparcia kobiet a także ich otoczenia, lokalnej społeczności mającego na celu m.in. zwiększenie udziału kobiet w rynku pracy, zwalczanie stereotypów związanych z płcią, zapobieganie i zwalczanie konkretnych form przemocy ze względu na płeć w systemach zatrudnienia, kształcenia i szkolenia. Działania obejmują spotkania z doradcą zawodowym, prawnikiem, psychologiem, coaching, mentorig.(…)
W kontekście weryfikacji poszczególnych działań, wszystkie urzędu odnosiły się do weryfikacji wniosków o płatność, podkreślając jednocześnie, że projekty są we wcześniej fazie realizacji i ciężko odnieść się do faktycznych rezultatów, bardziej zasadnym jest odniesienie się do działań planowanych we wniosku.
- Prosimy o wskazanie szkoleń dotyczących Karty praw podstawowych, które zostały
zrealizowane w roku 2023 dla:
a) osób eksperckich oceniających wnioski,
b) personelu monitorującego realizację projektów i weryfikującego sprawozdania,
c) personelu organizacji realizujących projekty.
- Wszystkie urzędy organizowały szkolenia na każdym etapie wdrażania procedur związanych z KPP, zdecydowana większość z ich korzystała ze szkoleń organizowanych przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, organizując następnie w wymiarze regionalnym szkolenia dla beneficjentów, w ramach naborów konkursowych. Dodatkowo, zgodnie z wytycznymi równościowymi Instytucja Zarządzająca ma obowiązek realizowania minimum 1 szkolenia rocznie z zasady realizacji polityki równych szans i niedyskryminacji w Funduszach Europejskich 2021-2027.
- Ostatnie dwa pytania, były na skraju wniosku o informacje publiczną a pytania o opinie i działania nie wynikające z nałożonych na urzędy procedur krajowych wdrażania środków unijnych. Część z województw odpowiedziała na nie refleksyjnie, od większości nie uzyskaliśmy odpowiedzi.
- Czy Karta praw podstawowych jest promowana/wykorzystywana na poziomie województwa w inny sposób? Czy Urząd Marszałkowski podejmuje działania edukacyjne, informacyjne, promocyjne, które są skierowanie do osób mieszkających w województwie? Jeżeli tak, prosimy o opis i/lub wskazanie konkretnych działań (mogą być to linki do publikacji, załączone uchwały, programy spotkań itd.).
Urzędy wskazywały na informacje dotyczące wytycznych, które są zwarte na stronach internetowych. Wskazywały również spotkania informacyjne przy okazji ogłaszanych konkursów. Województwo lubelskie promowało zasady równościowe na jednym z pikników promujących fundusze europejskie. W trzech województwach, zatrudnione zostały Koordynatorki ds. równości i niedyskryminacji i KPP. Dodatkowo, województwo śląskie, w latach 2023 – 2024 organizowało żywą bibliotekę oraz 3 konferencje: Liderki zmiany, Sprawiedliwie i różnorodnie oraz Mężczyźni Przyszłości. Województwo podkarpackie przygotowało animację o zasadach horyzontalnych, a małopolskiego zorganizowało szereg kampanii m.in. Funduszowe Biegi Rodzinne. Sport łączy pokolenia czy „poMOCne Fundusze Europejskie”.
(…) Województwo Zachodniopomorskie jest zaangażowane w promowanie wartości, które niesie ze sobą KPP na wielu płaszczyznach. Na poziomie strategicznym za jeden z priorytetów uznaje budowanie otwartej, włączającej, szanującej prawa człowieka społeczności regionu, co przekłada się na 1. cel przyjętej w 2019 r. Strategii Rozwoju Województwa Zachodniopomorskiego do roku 2030(…)
9. Co z Państwa perspektywy, jest największym wyzwaniem we wdrażaniu Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w waszym regionie?
(…) KPP Unii Europejskiej jest dokumentem, który obowiązuje w Polsce od 2009 r. Nadal jest dokumentem mało znanym. W obecnej perspektywie funduszy europejskich na lata 2021-2027, (ale także tej 2014-2020 dla Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego) nie odnotowano w Instytucji Zarządzającej skarg z przywołaniem KPP. Nie oznacza to jednak, że pomorze można byłoby uznać np. za region w pełni dostosowany dla osób ze zróżnicowanymi potrzebami, w tym m.in. osób z niepełnosprawnościami, w wieku senioralnym, rodziców i opiekunów dzieci w wieku żłobkowym czy przedszkolnym, cudzoziemców coraz liczniej podejmujących pracę na terenie województwa pomorskiego. Przytoczony brak skarg daje podstawę do wniosku, że nie ma konkretnych obszarów, które wymagałyby zdecydowanego podejmowania działań ze względu na wybrane artykuły KPP. Wyzwaniem, które stawia sobie Samorząd Województwa Pomorskiego jest natomiast podniesienie świadomości mieszkańców regionu o istnieniu i randze tego dokumentu. Świadomość istnienia KPP i zawartych w niej praw, z których mogą korzystać mieszkańcy naszego regionu, ale także zarówno obywatele pozostałej części Unii Europejskiej jak i osoby niebędące obywatelami Unii, może dodatkowo sprzyjać korzystnym warunkom do dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego naszego regionu.(…)
Wnioski końcowe
Karta Praw Podstawowych to ważny dokument dla instytucji samorządu terytorialnego na szczeblu regionalnym. Świadomość istnienia i wdrażania karty, ugruntowała się zarówno w dokumentach, jak i zdawać się może w świadomości osób odpowiedzialnych za jej wdrażanie ( o czym mogą świadczyć refleksje odpowiadające na pytanie nr 9). Można powiedzieć, że wszystkie urzędy wykonują działania minimum ( w kontekście szkoleń osób zasiadających w Komitetach Monitorujących, jak i w odniesieniu do beneficjentów). Wracając do artykułu Znaczenie Karty praw podstawowych jako zasady horyzontalnej w perspektywie finansowej Unii Europejskiej na lata 2021–2027 (Janicka, Wiaderek) i propozycji dotyczących uwzględnienia Karty praw podstawowych Unii Europejskiej we wdrażaniu perspektywy finansowej na lata 2021–2027, można powiedzieć, że 4 z 6 rekomendacji zostały wdrożone, o pozostałe 2 być może nie zapytaliśmy lub urzędy jeszcze nie przeszły do etapu ewaluacji programu. Należy jednak mieć nadzieje, że pozostałe lata perspektywy unijnej wzmocnią KPP jako dokument praktyczny, a wartości które są w niej wyrażone na stałe zakorzenią się w Polsce dzięki realizowanym projektom.
Projektu „Samorządowo-europejska edukacja obywatelska” jest współfinansowany przez Komisję Europejską w ramach Projektu „Building Bridges-Civic Capital in Local Communities” realizowanego ze środków programu CERV, finansowanego ze środków Komisji Europejskiej w ramach programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” na lata 2021–2027.
