Karta praw podstawowych to obowiązujący w Unii Europejskiej zbiór fundamentalnych praw wszystkich ludzi.
Unia Europejska powstała jako wspólnota gospodarcza: najpierw zawiązana została Europejska Wspólnota Węgla i Stali oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej, potem Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG), później nazwana Wspólnotą Europejską, wreszcie w 1993 na podstawie Traktatu z Maastricht powstała Unia Europejska.
Z czasem jednak okazało się, że poza wartościami gospodarczymi konieczne jest ustalenie innych wspólnych wartości, którymi będą mogły kierować się europejskie sądy, stąd też, na podstawie wartości chronionych przez konstytucje i najważniejsze akty prawne państw członkowskich, powstała Karta praw podstawowych. Została ona uchwalona w grudniu 2000 roku przez Parlament Europejski, Radę UE oraz Komisję Europejską i miała wejść w skład Konstytucji dla Europy. Ostatecznie europejskiej konstytucji nie udało się ratyfikować, ale Karta praw podstawowych została ratyfikowana i weszła w życie w grudniu 2009 roku.
Podstawowe i niepodlegające negocjacji prawa każdego człowieka wyznaczone w karcie są wymienione w kilku częściach tematycznych (zwanych „Tytułami”) dotyczących:
- godności człowieka,
- wolności,
- równości,
- solidarności,
- praw obywatelskich,
- wymiaru sprawiedliwości.
Z uwagi na obawy Wielkiej Brytanii oraz Polski dotyczące wykorzystania Karty praw podstawowych jako narzędzia do ingerencji Unii Europejskiej w krajowe prawodawstwo te dwa kraje podpisały tzw. protokół brytyjski ograniczający stosowanie karty, a w szczególności Tytułu 4 („Solidarność”) dotyczącego praw pracowniczych.
Jakie prawa są tymi „prawami podstawowymi”, chronionymi w całej Unii Europejskiej?
Dla „godności człowieka” są to:
- prawo do życia (co obejmuje zakaz kary śmierci),
- prawo do integralności fizycznej i psychicznej (co obejmuje konieczność udzielania świadomej zgody w medycynie, zakaz eugeniki, zakaz wykorzystywania ciała ludzkiego i organów jako źródła zysku oraz zakaz klonowania ludzi),
- zakaz tortur i nieludzkiego traktowania,
- zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej.
Dla „wolności” prawa podstawowe obejmują:
- prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego,
- prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz prywatności komunikacji,
- prawo do ochrony danych osobowych,
- prawo do zawarcia małżeństwa i ochrony rodziny,
- prawo do wolności myśli, sumienia i religii (co obejmuje możliwość odmowy działań niezgodnych z sumieniem w granicach wyznaczonych ustawą),
- prawo do wolności wypowiedzi (co obejmuje poszanowanie wolności i pluralizmu mediów),
- wolność zgromadzania i stowarzyszania się (w tym w związkach zawodowych oraz partiach politycznych),
- wolność sztuki i nauki,
- prawo do nauki (co obejmuje bezpłatną naukę obowiązkową),
- prawo do wolności wyboru zawodu oraz wykonywania pracy, świadczenia usług itp. w każdym z Państw Członkowskich,
- wolność prowadzenia działalności gospodarczej,
- poszanowanie prawa własności (z możliwością wywłaszczeń w razie uzasadnionego interesu społecznego, ale wyłącznie za odszkodowaniem), w tym praw własności intelektualnej,
- prawo do azylu,
- ochronę przed wydaleniami masowymi lub wydaleniami do krajów, w których istnieje ryzyko zostania zabitym, torturowanym czy w inny sposób traktowanym w sposób poniżający.
Dla „równości” prawa podstawowe obejmują:
- równość wszystkich wobec prawa,
- zakaz dyskryminacji (m.in. z uwagi na płeć, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną),
- poszanowanie różnorodności kulturowej, religijnej i językowej,
- równość kobiet i mężczyzn (co nie zabrania tworzenia programów zapewniających korzyści dla płci niedostatecznie reprezentowanej),
- prawa dziecka (co obejmuje konieczność uwzględniania najlepszego interesu dziecka przy podejmowaniu decyzji przez instytucje publiczne i prywatne),
- prawa osób w podeszłym wieku do godnego i niezależnego życia oraz uczestnictwa w życiu społecznym i kulturalnym,
- prawa do integracji społecznej osób z niepełnosprawnościami.
Dla „solidarności” prawa podstawowe obejmują:
- prawa pracowników do informacji i konsultacji w ramach przedsiębiorstwa,
- prawo do negocjowania i zawierania układów zbiorowych oraz do strajkowania,
- prawo dostępu do pośrednictwa pracy,
- ochronę w przypadku nieuzasadnionego zwolnienia z pracy,
- prawo do sprawiedliwych warunków pracy (szanujących zdrowie, bezpieczeństwo i godność osób pracowniczych),
- zakaz pracy dzieci (oraz ochronę młodzieży w pracy),
- ochronę prawną, ekonomiczną i społeczną rodziny (w tym ochronę przed zwolnieniem z powodów związanych z macierzyństwem, prawo do płatnego urlopu macierzyńskiego i wychowawczego),
- prawo do zabezpieczeń społecznych i pomocy społecznej (zgodnie z ustawodawstwem i praktykami krajowymi),
- prawo do opieki zdrowotnej (profilaktycznej oraz leczenia),
- dostęp do usług świadczonych w interesie społecznym,
- wysoki poziom ochrony środowiska (zapewniany zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju),
- wysoki poziom ochrony konsumentów.
Dla „praw obywatelskich” prawa podstawowe obejmują prawo do:
- głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego w miejscu zamieszkania,
- głosowania i kandydowania w wyborach do samorządu lokalnego w miejscu zamieszkania,
- dobrej administracji (co obejmuje bezstronne rozpatrywanie spraw w rozsądnym terminie przez unijne instytucje, obowiązek administracyjnego uzasadniania decyzji, dostępu do akt swojej sprawy i uzyskania uzasadnienia administracyjnego dla decyzji),
- dostępu do dokumentów instytucji unijnych,
- składania skarg do Rzecznika Praw Obywatelskich,
- składania petycji do Parlamentu Europejskiego,
- swobodnego przemieszczania się i przebywania na terenie Państw Członkowskich,
- opieki dyplomatycznej i konsularnej.
Dla „wymiaru sprawiedliwości” prawa podstawowe obejmują:
- prawo do skutecznego postępowania prawnego przed bezstronnym sądem (co obejmuje również możliwość uzyskania porady prawnej i skorzystania z pomocy obrońcy),
- domniemanie niewinności i prawo do obrony w postępowaniach przed sądami,
- zasadę legalności (nie można być skazanym za rzeczy, które nie były przestępstwami w momencie popełnienia czynu) oraz proporcjonalności kar (kary nie mogą być nieproporcjonalnie surowe),
- zakaz ponownego sądzenia lub karania w postępowaniu karnym za ten sam czyn (jeżeli ktoś został uniewinniony lub ukarany za jakiś czyn, to nie może być za niego ponownie sądzony).
Po co powstała Karta praw podstawowych?
Najważniejsze prawa wszystkich ludzi były wprowadzane w państwach Unii różnymi drogami i w różnych momentach: w krajowych konstytucjach, krajowym prawie, przez ratyfikowanie umów międzynarodowych (takich jak Europejska konwencja praw człowieka, która weszła w życie w 1953 roku, a którą Polska ratyfikowała w 1993 roku) lub na drodze wyroków Trybunału Sprawiedliwości UE.
W ramach pracy nad integracją europejską Unia postanowiła zgromadzić je wszystkie w jednym dokumencie, który będzie można aktualizować wraz ze zmianami zachodzącymi w społeczeństwie. Na przykład, Karta praw podstawowych jasno i wyraźnie stwierdza, że dzieci mają własne prawa, które należy szanować i chronić. Propagowanie i ochrona praw dzieci to dwa ważne cele Unii, podkreślone w traktacie z Lizbony. To, że zostały zapisane we własnym artykule w Karcie praw podstawowych (czego np. nie ma w Europejskiej konwencji praw człowieka z 1953 roku), oznacza, że przy tworzeniu, wdrażaniu i monitorowaniu strategii politycznych Unii trzeba uwzględniać zasadę dobra dziecka.
Karta praw podstawowych wdraża również tzw. prawa obywatelskie trzeciej generacji, związane z rozwojem technologii i ich wpływem na społeczeństwo, takie jak: prawa związane z bioetyką medycyny, ochroną danych osobowych w erze ich powszechnego przetwarzania przez ponadnarodowe korporacje czy prawa dotyczące sprawnej i przejrzystej administracji (przewlekłe załatwianie spraw urzędowych stanowi naruszenie Karty praw podstawowych).
Dlaczego przestrzeganie Karty praw podstawowych jest istotne?
Z punktu widzenia obywateli Karta praw podstawowych gwarantuje im ochronę ich praw, niezależnie od tego czy są ich świadomi, czy też nie.
Z punktu widzenia instytucji realizujących programy finansowane z funduszy europejskich naruszenia Karty praw podstawowych stwarzają zagrożenie utraty funduszy. Na przykład: samorządy, które przyjęły uchwały dyskryminujące osoby LGBT+ naruszyły prawa podstawowe (ochrona przed dyskryminacją) i przez to zablokowały sobie możliwość otrzymania dofinansowania od Unii. Wszyscy beneficjenci funduszy europejskich muszą przestrzegać Karty praw podstawowych podczas realizacji projektów, a wszystkie wnioski o dofinansowanie są weryfikowane pod kątem zapisów potencjalnie wchodzących w konflikt z prawami podstawowymi gwarantowanymi przez kartę.
Więcej informacji:
Karta praw podstawowych Unii Europejskiej w Dzienniku Urzędowym UE: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:12016P/TXT
Informacje o Karcie praw podstawowych na stronie Parlamentu Europejskiego:
https://www.europarl.europa.eu/topics/pl/article/20191115STO66607/karta-praw-podstawowych-unii-europejskiej-piec-faktow-ktore-warto-znac
Dlaczego instytucje samorządowe i rządowe powinny stosować KPP:
Autor tekstu: Leszek Karlik
Projektu „Samorządowo-europejska edukacja obywatelska” jest współfinansowany przez Komisję Europejską w ramach Projektu „Building Bridges-Civic Capital in Local Communities” realizowanego ze środków programu CERV, finansowanego ze środków Komisji Europejskiej w ramach programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” na lata 2021–2027.
