Współpraca organizacji pozarządowych z samorządami

Organizacje pozarządowe i samorządy można uznać za naturalnych partnerów. Oba podmioty funkcjonują lokalnie i są zakorzenione w konkretnej społeczności, na rzecz której działają. I chociaż nie istnieje prawny obowiązek współpracy z władzami, trudno dziś wyobrazić sobie organizację zupełnie nieuwzględniającej potencjału tego typu działań. 

Po co moja organizacja ma współpracować z lokalnym samorządem?

Istnieje szereg powodów, dla których organizacja pozarządowa powinna rozważyć jakąś formę współpracy z władzami. Samorząd może wpływać na życie organizacji poprzez regulacje prawne, wydaje różnego rodzaju pozwolenia, wynajmuje lokale użyteczności publicznej. Dysponuje też publicznymi pieniędzmi, o które organizacja może się ubiegać, aby realizować swoje cele. Nawet jeśli mielibyśmy pominąć materialny aspekt tego typu współpracy, równie cenne może okazać się wsparcie merytoryczne urzędników i ich pomoc w codziennych kwestiach, bez której funkcjonowanie np. fundacji czy stowarzyszenia mogłoby być utrudnione. Bardzo ważnym aspektem kooperacji są też konsultacje i przepływ informacji pomiędzy obiema jednostkami. Dzięki temu łatwiej diagnozować potrzeby społeczne i planować działania tak, aby były jak najbardziej wydajne i opłacalne dla lokalnej społeczności. 

Czy zasady współpracy są uregulowane prawnie?

Współpraca może przybierać różne formy – kontakty i działania nieformalne oraz te uregulowane ustawami, rozporządzeniami i aktami prawa lokalnego. Najważniejszym dokumentem opisującym te kwestie jest tak zwana „konstytucja trzeciego sektora” z 24 kwietnia 2003 roku. To właśnie wtedy uchwalono dwie ustawy o systemowym znaczeniu dla funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego: Ustawę o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (UDPP) oraz ustawę wprowadzającą jej przepisy. Pierwsza z nich reguluje funkcjonowanie wszystkich organizacji pozarządowych oraz innych podmiotów prowadzących działalność pożytku publicznego. Druga – umiejscawia w zapisach prawa zapisy pierwszej ustawy. 

W UDPP zdefiniowane zostało pojęcie organizacji pozarządowej oraz wprowadzono prawną terminologię pożytku publicznego, co umożliwiło np. stowarzyszeniom, fundacjom oraz podmiotom zrównanym z tymi organizacjami nabywanie statusu pożytku publicznego (OPP). Przepisy zostały skonstruowane w taki sposób, że każdy podmiot samodzielnie decyduje, czy chce starać się o uzyskanie statusu OPP. 

Ustawa stworzyła więc uniwersalne ramy współpracy organizacji pozarządowych z administracją publiczną. Określiła też na jakich zasadach powinna się ona odbywać. 

Te zasady to: 

  • Pomocniczość – władze przekazują wykonanie zadań, rozwiązanie problemów itp. na możliwie najniższy poziom.
  • Suwerenność stron – obie strony są autonomiczne i szanują swoją niezależność.
  • Partnerstwo – współdecydowanie, współudział i współodpowiedzialność obu stron.
  • Efektywność – osiąganie jak najlepszych rezultatów przy najmniejszych nakładach oraz zachowaniu jakości i wartości społecznych.
  • Uczciwa konkurencja – stworzone są równe szanse, kryteria oceny są jawne i dostępne, unika się konfliktu interesów.
  • Jawność – dostęp do informacji i wiedzy. 

Jakie są formy współpracy na linii NGO-samorząd?

Przykładowe formy współpracy merytorycznej (pozafinansowej) zostały wymienione w Ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Obok nich wypracowano jednak szereg innych możliwości kooperacji, rozszerzając ich katalog. Przykładowymi formami zawartymi w ustawie są:

  • Informowanie – mówiąc najogólniej, chodzi o wymianę informacji, których przepływ powinien odbywać się w obu kierunkach. Przepisy nie określają konkretnej formy tego typu działań. Mogą one odbywać się przez wykorzystanie strony internetowej urzędu, powołanie komórki organizującej kontakty z sektorem pozarządowym czy powołanie rady porządku publicznego, w skład której wchodzą zarówno przedstawiciele sektora pozarządowego, jak i władz publicznych. 
  • Konsultowanie – organy administracji, przygotowując akty prawne, powinny konsultować je ze środowiskiem organizacji pozarządowych, jeśli zakres tych aktów dotyczy sfery działalności statutowej organizacji. Szczególnie istotne jest tutaj konsultowanie rocznych i wieloletnich programów współpracy. Chodzi tutaj nie tylko o możliwość zapoznania się z projektem, ale także o otwartość na wyrażenie przez organizację opinii i gotowość do ustosunkowania się do nich. 
  • Tworzenie zespołów o charakterze doradczym i inicjacyjnym, składających się z przedstawicieli sektora pozarządowego i organizacji publicznej.
  • Zlecanie organizacjom pozarządowym zadań publicznych na zasadach określonych w ustawie. 

Do wypracowanych na przestrzeni lat dodatkowych form współpracy, które nie zostały opisane w ustawie, należą też m.in.: 

  • doradztwo i udzielanie organizacjom pomocy merytorycznej w przygotowywaniu projektów i pisaniu wniosków;
  • organizacja wspólnych konferencji i seminariów;
  • prowadzenie punktów poradnictwa i ośrodków wsparcia dla organizacji pozarządowych;
  • udzielanie bezpłatnych porad prawnych dla organizacji pozarządowych;
  • pomoc w nawiązywaniu współpracy międzynarodowej.

Katalog form współpracy nie jest oczywiście zamknięty i cały czas mogą pojawiać się w nim nowe pomysły i inicjatywy. 

Monitoring jako mechanizm wzajemnej kontroli

Dobre partnerstwo pomiędzy organizacjami a administracją wymaga mechanizmów wzajemnej kontroli. Dlatego konieczne są podmioty prowadzące monitoring, który jest zaplanowanym, usystematyzowanym i wdrażanym według przyjętego schematu badaniem wybranego fragmentu funkcjonowania administracji publicznej. Proces ten ma na celu określenie, na ile stosowane procedury są zgodne z prawem i czy rzeczywiście są wykorzystywane na rzecz dobra wspólnego. 

Podstawowe zasady monitoringu to:

  • Obiektywność – organizacja prowadząca monitoring i jej przedstawiciele powinni stawiać prawdę ponad doraźną skuteczność czy interes własnego podmiotu. Proces nie powinien służyć udowadnianiu z góry założonej tezy.
  • Działalność dla dobra wspólnego – proces monitoringu nie powinien być tylko narzędziem badawczym i formą krytyki, ale elementem wpływającym na poprawę funkcjonowania społeczności lokalnych np. poprzez próbę rozpoczęcia negocjacji wspólnych działań w celu poprawy danej sytuacji.
  • Jawność – organizacje kontrolujące powinny dbać o przejrzystość swoich działań.
  • Rzetelność – organizacje powinny podejmować zadania na miarę swoich kompetencji i możliwości. 

Źródła

Adrian Jankowski