MONITORING WSPÓŁPRACY SAMORZĄDÓW Z NGO

Wstęp

Budowanie społeczeństwa obywatelskiego oraz zwiększenie stopnia zaspokojenia potrzeb społecznych tak sformułowany jest cel niemal każdego programu współpracy gminy z organizacjami pozarządowymi. Brzmi krzepiąco i budująco, ale czy poza zapisem na kartach uchwały jest on realizowany w praktyce? Doświadczenie osób członkowskich Stowarzyszenia Grzybnia, pochodzących z różnej wielkości miast Polski i mających różnego rodzaju doświadczenie zawodowe, pokazuje, że wiele podmiotów społeczeństwa obywatelskiego, nie czuje się wspieranych i docenianych przez lokalne samorządy. Partycypacja, współpraca, równość, to zasady które w wielu miejscach Polski, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, dopiero zaczynają być warunkami brzegowymi w relacjach samorząd – organizacje społeczne. W związku z opiniami które docierały do nas na salach szkoleniowych czy sytuacji których sami doświadczyliśmy pracując w NGO w Polsce, postanowiliśmy sprawdzić, czy nasze spostrzeżenia mają potwierdzenie (lub zaprzeczenie) w statystykach i danych monitorowanych przez urzędy miast i urzędy gminne.

Metodologia działania

Korzystając z dostępu do informacji publicznej za pośrednictwem skrzynki EPUAP przekazaliśmy wnioski o informację publiczną na temat współpracy gmin z działającymi na ich terenie organizacjami pozarządowymi w myśl przestrzegania Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, zwłaszcza TYTUŁU V Prawa obywatelskie i Artykułu 41 (Prawo do dobrej administracji) oraz Artykułu 42 (Prawo dostępu do dokumentów). Warto podkreślić, że w karcie nie ma odniesienia wprost do wsparcia społeczeństwa obywatelskiego czy samych organizacji, gdyż dokument określa wspólne prawa, wolności i zasady które uznaje Unia Europejska, a nie określa w jaki sposób będą one realizowane w praktyce, w związku z czym dokument ma charakter bardziej ideowy, aniżeli praktyczny. Organizacje obywatelskie natomiast, często działają na rzecz ochrony/realizacji tych praw w praktyce, w związku z tym uznaliśmy, że dostęp do dobrej administracji i prawo dostępu do dokumentów są podwalinami dobrej współpracy samorządu i organizacji społecznych. 

Spośród 21 monitorowanych przez nas gmin, 16 to te, których liczba mieszkańców wynosi mniej niż 50 tysięcy. Pozostałe 5 miast (Olsztyn, Katowice, Toruń, Opole oraz Tczew z około 53 000 tys mieszkańców i mieszkanek) to przede wszystkim stolice województw, w których znajdują się wyżej wspomniane. Wybraliśmy je dla porównania zależności wielkości miasta i stopnia włączania organizacji pozarządowych w procesy decyzyjne. 

Poprosiliśmy urzędy o nadesłanie danych za okres 2018 – 2023 (cała poprzednia kadencja  samorządu terytorialnego). Zależało nam na tak szerokim zakresie czasowym, aby zebrane wnioski móc przedłożyć organizacjom pozarządowym działającym na terenie miast/gmin jako argument do poprawy zasad współpracy w kolejnej kadencji. Przeprowadzony przez nas monitoring odbył się niedługo po przeprowadzeniu wyborów samorządowych w Polsce (maj – wrzesień 2024). 

      Obszar terytorialny objęty monitoringiem:

Wnioski o informację publiczną zostały skierowane do miast położonych w                         województwach:

  • Warmińsko-mazurskim
  • Kujawsko-pomorskim
  • Śląskim
  • Świętokrzyskim
  • Pomorskim
  • Opolskim
  • Wielkopolskim
  • Lubelskim
  • Małopolskim

Poniżej zamieszczamy tabelę z listą miast, ich wielkością , organem wykonawczym oraz danymi kiedy zapytanie zostało wysłane i kiedy wpłynęła odpowiedź od samorządu. 

Miasto
Województwo		Wielkość miasta Organ wykonawczyData wysłania wnioskuData wpływu odpowiedzi 
KnurówŚląskie36 000prezydent22.05.202405.06.2024
NidzicaWarmińsko – mazurskie20 000 burmistrz24.05.202407.06.2024
ChełmżaKujawsko – pomorskie15 000burmistrz29.05.202412.06.2024
StarachowiceŚwiętokrzyskie45 000prezydent29.05.202411.06.2024
NoweKujawsko – pomorskie6 000burmistrz15.06.202416.07.2024
ŚwiecieKujawsko pomorskie26 000burmistrz15.06.202401.07.2024
Aleksandrów KujawskiKujawsko – pomorskie12 5000burmistrz25.06.202412.07.2024
TucholaKujawsko – pomorskie                13 000 burmistrz25.06.202409.07.2024
RadziejówKujawsko – pomorskie5 000 burmistrz25.06.2024brak odpowiedzi
Czerwionka LeszczynyŚląskie28 300burmistrz25.06.202408.07.2024
TczewPomorskie53 000prezydent25.06.202409.07.2024
MikołajkiWarmińsko – mazurskie8 300burmistrz25.06.2024brak odpowiedzi
CiechocinekKujawsko – pomorskie11 000burmistrz03.07.202417.07.2024
ZakopaneMałopolskie26 000burmistrz03.07.202418.07.2024
WrześniaWielkopolskie30 000burmistrz30.07.202430.08.2024
Olsztyn*Warmińsko – mazurskie173 800prezydent23.09.202404.10.2024 oraz 14.10.2024
Katowice *Śląskie280 000prezydent23.09.202431.10.2024
Opole*Opolskie126 000prezydent23.09.202407.10.2024
Toruń*Kujawsko – pomorskie170 000prezydent25.09.202422.10.2024 oraz 22.11.2024 
ŚwidnikLubelskie39 000burmistrz25.09.202406.11.2024
KościanWielkopolskie24 000 burmistrz25.09.202410.10.2024

Zakres tematyczny monitoringu:

W celu zebrania danych na temat współpracy gmin/miast z organizacjami pozarządowymi, w ramach przestrzegania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, zwłaszcza tytułu V: „Prawa obywatelskie” skierowaliśmy do organów zarządzających 14 pytań, których zakres tematyczny podzieliliśmy na poniższe obszary:

  1. Programy współpracy oraz sprawozdania z ich realizacji.
  2. Informacje czy strategia współpracy uległa zmianie na przestrzeni lat i czego dotyczyły uwagi, które wpłynęły do urzędu.
  1. Liczba nowo zarejestrowanych organizacji oraz organizacji, które zakończyły swoją działalność.
  2. Otwarte konkursy ofert dla organizacji pozarządowych
  3. Wysokość środków finansowych przeznaczonych z budżetu gminy na realizację zadań publicznych oraz informacja jaki procent budżetu gminy stanowiła ta kwota
  4. Zestawienia organizacji pozarządowych uczestniczących w konsultacjach aktów normatywnych (w tym o sposobie organizacji konsultacji).
  5. Pozafinansowe formy współpracy (liczby wynajętych lokali, utworzonych zespołów doradczych, podpisanych partnerstw, liczby konsultowanych aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących działalności statutowej organizacji (w myśl znaczenia art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie)
  6. Spotkania organu wykonawczego z przedstawicielami i przedstawicielkami NGO
  7. Oraz inne formy wsparcia.

Wskazane obszary nawiązują do treści programów współpracy samorządu z NGO i najbardziej odzwierciedlają jaka jest realna kondycja współpracy w danej gminie. 

Wyniki monitoringu w liczbach

Na 21 wysłanych wniosków, otrzymaliśmy 18 odpowiedzi:   

  • Jedna gmina nie odpowiedziała w ogóle.
  • Jedna gmina zwróciła uwagę na błędy we wniosku i poprosiła o uzupełnienie jakoby informacje o które prosiliśmy miały charakter informacji przetworzonej, co wiązałoby się z dodatkowym czasem na przygotowanie odpowiedzi. Urząd poprosił nas, o wykazanie “szczególnie istotnego interesu publicznego” w kontekście sporządzenia odpowiedzi, czego nie zrobiliśmy.
  • Jedna gmina skontaktowała się z nami telefonicznie, informując, że nie wyśle odpowiedzi w związku z zakończeniem pracy przez odpowiedzialną za zebranie danych urzędniczkę.
  • 12 gmin odpowiedziało, mieszcząc się w ustawowo przyjętym terminie 14 dni; 6 gmin poinformowało nas o jego wydłużeniu lub przesłało częściowe odpowiedzi, uzupełniając je w ciągu 2 miesięcy.
  •  6 gmin poinformowało nas o wydłużeniu ustawowo przyjętego terminu odpowiedzi lub przesłało częściowe odpowiedzi uzupełniając je w ciągu 2 miesięcy. 

Ogólne wnioski

Gminy/miasta objęte przez nas monitoringiem w odpowiedzi na pismo, w głównej mierze odsyłały nas do informacji znajdujących się w Biuletynie Informacji Publicznej. Każde z miast posiada aktualny program współpracy z organizacjami samorządowymi, co oznacza, że spełnia ustawowy obowiązek nałożony na gminę. Programy współpracy są zgodne z ustalonym wzorem i nieczęsto ulegają zmianie. Inaczej wygląda sytuacja ze sprawozdaniami ze współpracy samorządu z lokalnymi NGO. Tutaj sytuacja jest specyficzna dla większości gmin. Sprawozdania tworzone są indywidualnie, dlatego też ich treść i jakość zależy od osoby je sporządzającej. 

Zebranie odpowiedzi i przeanalizowanie danych było procesem czasochłonnym i wymagającym wielu poszukiwań, porównywania informacji podanych w nadesłanym piśmie z danymi znajdującymi się w sprawozdaniach z rocznej współpracy z organizacjami pozarządowymi i zamieszczonymi na BIP. Zdarzało się, że dane nadesłane przez urzędy były powierzchowne, niepełne i niezgodne z zamieszczonymi we wspomnianych dokumentach, co traktujemy raczej jako nieporozumienia wynikające z interpretacji pytań aniżeli celowe wprowadzanie w błąd czy nierzetelne przygotowanie odpowiedzi. 

Poniżej zamieszczamy podsumowanie odpowiedzi z podziałem na obszary tematyczne. 

Programy współpracy oraz sprawozdania z ich realizacji   

Program współpracy to dokument programowy, określający zasady polityki realizowanej przez organ administracji publicznej wobec sektora pozarządowego. Przyjmowanie rocznych programów współpracy z organizacjami pozarządowymi jest, zgodnie z przepisami Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, obowiązkiem każdej jednostki samorządu terytorialnego (art. 5a ust 1). Ponadto samorządy mogą przyjmować (nie obligatoryjnie) programy wieloletnie.

Tylko jedna gmina, Świecie, która została przez nas objęta badaniem przyjmuje wieloletni program współpracy. Pozostałe 17 gmin/miast co roku ustanawia program współpracy na rok kolejny. Roczne programy współpracy, są zdecydowanie bardziej rekomendowane i praktyczne, z uwagi na ich większy poziom szczegółowości, na przykład wysokość budżetu przeznaczoną na realizację zadań w każdym roku. Programy 

współpracy są zamieszczane na stronie internetowej urzędu, BIP oraz w wersji papierowej do wglądu mieszkańców i mieszkanek w urzędzie gminy. 

W większości gmin/miast prezentowane są te same cele programu, np.:

1. Głównym celem Programu jest wdrażanie zasady partycypacji społecznej, wzmacnianie aktywności społecznej obywateli i rozwijanie współpracy samorządu powiatowego z organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy, w zakresie zlecania i realizacji zadań publicznych, wspólnego określenia kierunków i form wzajemnej współpracy, ukierunkowanej na osiągnięcie zakładanych rezultatów.

2. Cele szczegółowe programu obejmują:

1) współdziałanie powiatu z organizacjami, zapewniające efektywne wykonywanie zadań publicznych powiatu,

2) ożywianie społecznej aktywności mieszkańców, w tym działalności w ramach wolontariatu,

3) umacnianie poczucia współtworzenia i współodpowiedzialności obywateli za społeczność lokalną, za rozwój zasobów ludzkich, organizacyjnych i materialnych służących zaspokajaniu potrzeb mieszkańców powiatu,

4) prowadzenie i rozwój form dialogu społecznego, m.in. poprzez konsultowanie aktów prawa miejscowego,

5) tworzenie korzystnych warunków dla nowych oraz dla istniejących organizacji.

Dodatkowe cele, które pojawiły się w innych programach to np.:

  1. promowanie wolontariatu;
  2. wzmocnienie organizacji pozarządowych, partnerstw i ich wzajemnej współpracy oraz innowacyjności działań podejmowanych przez organizacje;
  3. wspieranie i promocja działalności podmiotów ekonomii społecznej.

Roczny program współpracy zakłada również jakie są priorytetowe działania publiczne, które planuje podjąć samorząd w kolejnym roku. Wśród najbardziej popularnych znajdują się: ochrona i promocja zdrowia, pomoc społeczna, wspieranie osób z niepełnosprawnością, wspieranie i upowszechnianie kultury fizycznej. Nietypowe dla 

większości gmin/miast, które można wyróżnić to m.in. uznane za priorytety drugiego rzędu dla Miasta Torunia na rok 2023:

  1. promocja zatrudnienia i aktywizacja zawodowa osób pozostających bez pracy; 
  2. wspieranie rozwoju gospodarczego, w tym rozwoju przedsiębiorczości; 
  3. integracja cudzoziemców;

Sprawozdania z realizacji programu zamieszczane są przede wszystkim na stronach urzędu (w zakładce „Współpraca z organizacjami pozarządowymi”) oraz w Biuletynie Informacji Publicznej. Po analizie sprawozdań z danych gmin/miast za lata 2018-2023 stwierdzamy, że sprawozdania są kwestią indywidualną dla danego samorządu, nie są one tworzone według jednego schematu, dlatego też nie wszystkie dane, o które pytaliśmy we wniosku mogliśmy tam znaleźć. Można wyciągnąć wniosek, że gminy w sprawozdaniu skupiają się na danych, które same uznają za najbardziej istotne. Dlatego też nie od wszystkich gmin udało nam się zdobyć informacje na temat konsultacji programu współpracy. Stałą we wszystkich sprawozdaniach są informacje i dane liczbowe na temat finansowej i pozafinansowej współpracy z NGO.

Informacje czy strategia współpracy uległa zmianie na przestrzeni lat i czego dotyczyły uwagi, które wpłynęły do urzędu  

Większość monitorowanych samorządów deklarowała zmiany w tworzonych co roku programach współpracy. 

Obraz zawierający tekst, zrzut ekranu, Czcionka, design Opis wygenerowany automatycznie

Jednak część z nich, przyjmowała różne strategie na postawione w taki sposób pytanie: 

“ Gmina Miasto Zakopane ma opracowaną strategię rozwoju miasta na lata 2017-2026, w której zawarto m.in. zagadnienia dot. współpracy z organizacjami pozarządowymi. Link do strategii: https://www.zakopane.pl/inne/strefa-miejska/inwestycje/dokumenty-strategiczne/strategia-rozwoju” 

“Założenia współpracy ujęte są w programach na poszczególne lata opracowanych na podstawie art.5a ust 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Link do programów [wklejone zostały link do programów współpracy na BIP] 

Dwie z gim które wskazały zmiany opisały je: 

“ W roku 2022 po raz pierwszy ogłoszono otwarty konkurs ofert w zakresie działalności  wspomagającej rozwój wspólnot i społeczności lokalnych.” 

“Na potrzeby Rocznego Programu Współpracy z organizacjami pozarządowymi na rok 2024 wprowadzono w stosunku do analogicznych programów z lat poprzednich zamknięty katalog zadań priorytetowych.””

Konsultacje w 14 gminach/miastach odbywały się za pomocą formularza, w którym można było zgłaszać uwagi, w 4 (Ciechocinek, Katowice, Chełmża, Knurów) miastach były wyznaczone konkretne dni i godziny, w których można było zgłaszać uwagi do programu w ramach konsultacji. W mieście Toruń odbywa się coroczne spotkanie przedstawicieli Urzędu Miasta z przedstawicielami i przedstawicielkami organizacji pozarządowych, podczas którego wypracowane są uwagi do programu współpracy, niestety ich treść nie została ujawniona przez miasto. W odpowiedzi na zapytanie o zgłaszane przez NGO uwagi otrzymaliśmy następującą treść: Co do zasady praca nad programem współpracy odbywa się w trybie warsztatowym, w szczególności z wykorzystaniem kreatywnej metody World Cafe. Nie są więc zapisywane dane podmiotów zgłaszających poszczególne uwagi.

Pozostałe zgłoszone uwagi, które zostały przesłane przez monitorowane gminy/miasta to np.:

“Zmiana wysokości środków przeznaczonych na realizację programu do 65 000 zł. W toku konsultacji organizacje pozarządowe zwróciły uwagę na istotne znaczenie wzajemnego informowania się o kierunkach 

działań gminy oraz organizacji pozarządowych. Trudności komunikacyjne na tej linii uniemożliwiają wykorzystanie pełnego potencjału zarówno  po stronie organizacji, jak i organów gminy. Drugim istotnym  elementem, na który zwrócono uwagę jest udostępnianie kart oceny wniosków do publicznej wiadomości, przy czym organizacja, która zgłosiła ten postulat nie sprecyzowała, o jakie wnioski chodzi.”

“Podhalański Uniwersytet Trzeciego Wieku zgłosił sugestię dot. promocji aktywności fizycznej seniorów, która została pozytywnie zaopiniowana i wpisana do rocznego programu współpracy w rozdziale VI §8 „Zadania z zakresu kultury fizycznej i sportu” ; Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Gniazdo w Zakopanem zawnioskowało o rozszerzenie priorytetowych zadań planu współpracy o zadania zamieszczone w Strategii Rozwoju Miasta Zakopane na lata 2017-2026 z obszaru rozwojowego „Obywatelskie Zakopane” (obszar „Smart  People. Obywatelskie Zakopane”), tj.:  

  1. Edukowanie dzieci i dorosłych na temat możliwości uczestniczenia w życiu publicznym oraz na temat pozytywnego wpływu wzrostu poziomu uczestnictwa na jakość życia publicznego; 
  2. Promowanie aktywności obywateli ukierunkowane na wzrost zasięgu i zakresu ich udziału w życiu publicznym;  
  3. Usprawnianie istniejących narzędzi oraz wdrożenie nowych narzędzi zapewniających większą efektywność w przepływie informacji ze strony urzędu w kierunku obywateli;  
  4. Usprawnianie istniejących narzędzi oraz wdrożenie nowych narzędzi zapewniających większą efektywność w pozyskiwaniu informacji od obywateli; 
  5. Opracowanie standardów realizacji konsultacji społecznych;  
  6. Opracowanie i wdrożenie modelu partycypacyjnego podejmowania decyzji oraz współrealizacji zadań w ramach wybranych zagadnień;  
  7. Opracowanie modelu delegowania zadań i obowiązków z myślą o realizacji wybranych przedsięwzięć przez organizacje pozarządowe w ramach polityk miejskich;

“W 2019 roku uwagi wniosło 5 organizacji pozarządowych (Fundacja Pokolenia; Fundacja To i Co; Spółdzielnia Socjalna „Się kręci”; Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej OWES Dobra Robota; Stowarzyszenie Ruch Inicjatyw Obywatelskich Tczewa), które cytujemy poniżej: 

  1. Rekomendujemy powołanie zespołu roboczego składającego się z przedstawicieli RDPP, organizacji i urzędników w celu 

opracowania projektu programu i późniejsze ponowne konsultacje społeczne dokumentu. 

b) Niestety obecnie prowadzone konsultacje mogą być mało efektywne ze względu na sezon urlopowy. Istnieje duża obawa, że wiele podmiotów zainteresowanych tematem jest nieosiągalnych przez wyjazdy urlopowe swoich członków/pracowników/wolontariuszy. 

c) Chcąc zapewnić jak najszerszy udział tych osób w pracach nad jedną z najważniejszych Uchwał regulujących współpracę samorządu z NGO. Dobrymi praktykami, obserwowanymi w innych samorządach, są właśnie międzysektorowe zespoły robocze czy otwarte spotkanie warsztatowe dla przedstawicieli organizacji w celu wypracowania projektu Programu współpracy.

d) Poza powyższym warto by także międzysektorowo wypracować/zaktualizować karty ocen do otwartych konkursów ofert.

Zauważyć można, że niewiele organizacji bierze udział w konsultacjach. Spływające uwagi są sporadyczne. Może to wynikać z formuły w jakiej się one odbywają. Prawdopodobnie niewiele organizacji ma dostęp do informacji o takiej możliwości a brak dostępu do zgłoszenia uwagi ustnej podczas spotkania na żywo prawdopodobnie jest kolejnym czynnikiem wpływającym na małe zaangażowanie w komentowanie programu współpracy i jego zawartość.

Obraz zawierający tekst, zrzut ekranu, oprogramowanie, Równolegle Opis wygenerowany automatycznieLiczba nowo zarejestrowanych organizacji oraz organizacji, które zakończyły swoją działalność 

Zdobycie informacji na to pytanie było skomplikowane, gdyż organizacje pozarządowe zarejestrowane w KRS i Starostwie nie mają obowiązku zgłaszania w gminie faktu zarejestrowania się, jak również zakończenia działalności, w związku z tym, odpowiedź od większości z nich brzmiała w taki sposób, niektóre z nich jednak podały odpowiedzi bazując na własnych rejestrach.  

Wniosek, że nowe organizacje powstają można wyciągnąć z danych ile nowych organizacji otrzymało dofinansowanie w monitorowanym przez nas okresie. Było to ponad 300 organizacji. Warto zaznaczyć, że statystykę tę zawyżają miasta wojewódzkie, czyli Katowice, Toruń i Olsztyn, w których działa zdecydowanie więcej NGO niż w małych gminach, w których łącznie około 30 organizacji otrzymało pierwszy raz dofinansowanie w latach 2018-2023.

Aby zaspokoić swoją ciekawość przeanalizowaliśmy spisy organizacji z takich miast jak Ciechocinek i Zakopane. W okresie od 2018 do 2023 roku powstało tam łącznie 5 organizacji pozarządowych.

Obraz zawierający tekst, zrzut ekranu, Równolegle, Wielobarwność Opis wygenerowany automatycznie

Otwarte konkursy ofert dla organizacji pozarządowych  

Liczba ogłoszonych otwartych konkursów ofert waha się między 1 a 50 ofert rocznie. Jest to duża różnica, która można byłoby pomyśleć, że wynika z wielkości miast, które wytypowaliśmy do zbadania. Słuszne jest założenie, że w największych miastach tj. Katowicach, Toruniu i Olsztynie (oraz posiadającym około 53 000 tysięcy mieszkańców Tczewie) pojawiło się najwięcej możliwości na pozyskanie finansowania, ale dane pokazują, że zaskakujące różnice są między gminami/miastami z pozoru podobnymi do siebie. 

Katowiece, których liczba mieszkańców jest o ponad 100 tysięcy większa od Torunia ogłosiła łącznie 88 mniej konkursów w latach 2018-2023.

Tuchola, która wielkością jest zbliżone do miast, w których statystycznie ogłaszano około 5 konkursów, od 2020 roku, w którym pojawił się duży skok, ogłasza około 17-18 konkursów rocznie.

Można zauważyć, że lata, w których pojawiła się pandemia koronawirusa, czy eskalacja wojny w Ukrainie miała wpływ na pojawienie się większej liczby konkursów. 

Liczba ofert złożonych przez organizacje pozarządowe waha się pomiędzy 4 a 526, z czego 4 oferty napłynęły w 2018 roku do Urzędu Miasta Ciechocinek a 526 w roku 2020 do Urzędu Miasta Katowice. Nie zostały tutaj uwzględnione dane z miasta Toruń, ponieważ, mimo deklaracji, że informacja zostanie uzupełniona w wydłużonym terminie, odpowiedź na to pytanie została pominięta.

Liczba organizacji, które faktycznie otrzymały finansowanie waha się pomiędzy 2 (np. w gminie Nowe) do 366 w Toruniu, w którym najwięcej organizacji otrzymało dofinansowanie w 2023 roku. W niektórych gminach/miastach finansowanie otrzymywały wszystkie organizacje, które wzięły udział w konkursie (często te same w badanym przez nas okresie, np. gmina Knurów), w innych, jak np. w Katowicach, mimo potrzeby (która wskazują liczba złożonych ofert) sfinansowana została połowa wniosków złożonych przez NGO.

Zadania publiczne, które był najczęściej finansowane to:

  1. Upowszechnianie kultury fizycznej, sportu.
  2. Rozwój sportu.
  3. Organizacja działań w zakresie polityki społecznej.
  4. Szkolenie dzieci i młodzieży w zakresie sportu, turystyki i rekreacji.
  5. Profilaktyka i edukacji społeczna.
  6. Kultura, sztuka, ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego.
  7. Przeciwdziałania uzależnieniom i patologiom społecznym.
  8. Polityka społeczna i senioralna.

Można uznać za regułę, że zdecydowana większość środków w każdej gminie, przeznaczana jest na trzy obszary: sport, polityka społeczna (w tym działania profilaktyczne jak i pomoc najuboższym grupom), działania dla dzieci i młodzieży. W zdecydowanej mniejszości, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, przeznacza się środki na kulturę czy wspieranie grup mniejszościowych. 

Wysokość środków finansowych przeznaczonych z budżetu gminy na realizację zadań publicznych oraz informacja jaki procent budżetu gminy stanowiła ta kwota  

Analizując dane można zauważyć, że budżet przeznaczony na zadania publiczne zwiększył się od 2018 roku, jednak wciąż nie przekracza 3 % budżetu. W większości gmin, których liczba mieszkańców nie przekracza 50 000 tysiąca mieszkańców procent ten stanowi około 0,5 % budżetu całkowitego gminy, co zdaje się niską kwotą w kontekście roli jaką organizację 

obywatelskie pełnią, zwłaszcza w kontekście uzupełniania luk które nie są zagospodarowywane przez instytucje publiczne. 

Zadania, które są finansowane to zadania, które gmina zleca do realizacji organizacjom i często dotyczą polityki społecznej, wsparcia klubów sportowych w organizacji turniejów, zajęć dodatkowych dla dzieci i młodzieży, czy organizacji zajęć w domach seniora/świetlicach dla osób z niepełnosprawnościami. 

Największe dofinansowania otrzymują działania takie jak rozwój sportu, profilaktyka walki z uzależnieniami, dofinansowania klubów sportowych, finansowanie świetlic takich jak OAZA. Np. w gminie Knurów są to organizacje sportowe i prowadzące działalność społeczną. Lista co roku nie jest taka sama, ale cały czas jest to ten sam obszar. Natomiast w Aleksandrowie Kujawskim organizowane w mieście konkursy ofert od 2018 pozostają w zasadzie w niezmienionej formie. Dwa z nich dotyczą rozwoju sportu, kultury fizycznej, turystyki i krajoznawstwa; jeden – projektów związanych z kulturą, sztuką ochroną dóbr kultury i dziedzictwa narodowego. Podobna sytuacja jest w gminie Września. W gminie Chełmża finansowanie trafia co roku do tych samych NGO.

Zestawienia organizacji pozarządowych uczestniczących w konsultacjach aktów normatywnych (w tym o sposobie organizacji konsultacji).  

Zgodnie z Konstytucją RP (art. 87 ust 2 oraz art. 94) władze samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej, na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie, ustanawiają akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze działania tych organów. W związku z tym, cechą wyróżniającą akty prawa miejscowego spośród innych aktów prawa powszechnie obowiązującego jest terytorialne ograniczenie zakresu ich obowiązywania. Nie obowiązują one na terenie całego kraju, ale jedynie na obszarze działania podmiotu, który dany akt uchwalił. Można powiedzieć, że są one najbliższe mieszkańcom i mieszkankom, gdyż regulują lokalne życie publiczne, i w związku z tym, tworząc je władze, powinny mieć na uwadze opinie i potrzeby mieszkańców i mieszkanek. 

Tym, co może wskazywać jak w praktyce wygląda uwzględnianie opinii mieszkańców i mieszkanek gminy, jest uchwała o konsultacjach, która określa zasady i tryb przeprowadzania tego procesu. Uchwalenie jej przez gminę jest obowiązkowe, jednak to w jaki sposób będą one przeprowadzane, w jakich terminach, jakimi narzędziami – wszelkie szczegóły które mogą mieć znaczenie, dla partycypacyjnego charakteru konsultacji – zależą od uchwałodawcy i jego podejścia do znaczenia konsultacji w mieście. 

Jedynym, obligatoryjnym dokumentem który należy konsultować (a najlepiej jeżeli jest on tworzony wspólnie) z podmiotami wymienionymi w art. 3 ust 3 ustawy o działalności pożytku publicznego (czyli z organizacjami pozarządowymi, spółdzielniami socjalnymi, stowarzyszeniami jednostek samorządu terytorialnego) jest program współpracy z 

organizacjami pozarządowymi. Pozostałe akty prawa miejscowego (jak na przykład polityki publiczne, programy rozwoju, strategie, programy rewitalizacji i inne), podlegają konsultacjom na zasadach określonych w uchwale.

W przeprowadzonym przez nas monitoringu, zadane zostało pytanie: 

“Prosimy o podanie liczby zorganizowanych konsultacji oraz przedmiotu projektów aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących działalności statutowej organizacji (w myśl znaczenia art. 5 ust. 3 Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie) w latach 2018-2013.” 

Zdecydowana większość odpowiedzi na to pytanie, wskazywała jedynie konsultacje programów współpracy. Na tym tle, wyróżniała się odpowiedź Gminy Miasta Toruń która odpowiedziała: 

“W odpowiedzi na postawione pytanie wskazać należy na wstępie, iż każdorazowo konsultacje społeczne są kierowane do wszystkich mieszkańców miasta, w tym również członkowie i reprezentanci organizacji. Organizując proces konsultacji społecznych zależy nam, aby informacja o nim trafiła do jak najszerszego grona odbiorców.”

Przykłady obszarów, które dotykały akty normatywne konsultowane w monitorowanych samorządach (wszystkie odpowiedzi pochodzą od Urzędu Miasta Torunia):

  • ochrona środowiska,
  • ograniczeń w sprzedaży alkoholu, 
  • opieka zdrowotna, 
  • programu rewitalizacji miasta, 
  • zagospodarowania terenów zielonych w Toruniu, 
  • kultury, polityki zdrowotnej,
  •  programu działań na rzecz osób z niepełnosprawnością, 
  • programu stypendialnego dla studentów, 
  • zasad naboru dzieci do przedszkola, 
  • strategia rozwiązywania problemów społecznych na lata 2021-2027,
  •  promocja zatrudnienia I aktywizacji lokalnego rynku pracy dla Miasta Torunia,
  • rozwój turystyki, 
  • polityka senioralna.

Łącznie przez okres 2018 – 2023 w procesach konsultacyjnych nad aktami normatywnymi uczestniczyły 6691 osób. 

Do rozstrzygnięcia pozostaje fakt, czy inne gminy nie wzięły pod uwagę ogólnie przeprowadzonych konsultacji, czy faktycznie takie nie są organizowane. 

Dobrym przykładem w tym kontekście, jest Warszawa, w której od 2013 roku obowiązuje uchwała Rady m.st. Warszawy w sprawie szczegółowego sposobu konsultowania z Warszawską Radą Działalności Pożytku Publicznego lub organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji.

Pozafinansowe formy współpracy (liczby wynajętych lokali, utworzonych zespołów doradczych, podpisanych partnerstw)  

Wskazywane formy pozafinansowej współpracy to:

  • delegowany pracownik do kontaktu i udzielania informacji organizacjom pozarządowym nt. przepisów prawa, dostępnych form dofinansowania itp.,
  • informowanie społeczności lokalnej o bieżących działaniach organizacji, jubileuszach itp.
  • w formie pomocy materialnej w postaci użyczania sprzętu technicznego (np. nagłośnienie),
  • Organizowanie spotkań mających na celu wyjaśnienie zasad konstruowania ofert i rozliczania  się z realizacji zadań publicznych, w tym wskazaniu najczęściej występujących błędów przy  wypełnianiu ofert i sprawozdań,  
  • przekazywanie informacji o możliwościach pozyskiwania  środków finansowych z innych źródeł, 
  • informowanie o szkoleniach dla NGO,
  • wynajem lokali użytkowych na preferencyjnych warunkach,
  • udostępnianiu na preferencyjnych warunkach sali konferencyjnej urzędu oraz innych obiektów będących własnością gminy na potrzeby organizowanych lub współorganizowanych przez organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ;
  • w formie udzielania patronatów honorowych i medialnych

Wynajmowanie lokali organizacjom lub udostępnianie ich na preferencyjnych warunkach, było traktowanie przez monitorowane przez nas gminy różnie. Na przykład w gminie Nowe (woj. kujawsko. pomorskie), wskazano, iż udostępniony klubowi sportowemu stadion miejski można potraktować jako lokal. Inne miasta, prowadzące Centra Organizacji Pozarządowych, wskazywały listę organizacji które skorzystały z bezpłatnych przestrzeni, lub odpłatnych symbolicznie. Jeszcze inne, dodatkowo udostępniały adres do rejestracji organizacjom pozarządowym. Z rozmów z przedstawicielami ngo, wiemy, że często lokale które są wynajmowane nie są w dobrym stanie użytkowym lub nie spełniają zasad dostępności pod względem barier architektonicznych, co jest częstym wymogiem w konkursach grantowych kierowanych do ngo. 

Tabela przedstawiająca liczbę udostępnionych lokali w gminach: 

Gmina/MiastoLiczba lokali
Aleksandrów Kujawski1
Nidzica13
Ciechocinek 3
Września8
Zakopane2
Katowice669
Chełmża 0
Czerwionka Leszczyny0 (istnieje Centrum Organizacji Pozarządowych)
Kościan0
NoweO (Stadion Miejski)
Olsztyn449
Tuchola50
Toruń52
Tczew202
Świecie54
Starachowice2
Knurów0

Organy samorządu terytorialnego mogę tworzyć zespoły doradcze, o których mowa w art. 5 ust 5 ustawy o działalności pożytku publicznego. Często są to osoby które reprezentują interesy danej grupy społecznej (na przykład istniejąca toruńska Rada Kobiet, czy gdańska Rada Imigrantów i Imigrantek) lub działają na rzecz propagowania słusznych wartości i idei ( jak na przykład bydgoska Rada ds. Równego Traktowania). Takie zespoły, to kolejna forma podkreślania ważności partycypacyjnego modelu tworzenia polityki lokalnej, i aby miały ona słuszność bytu, zespoły te powinny być różnorodne pod względem afiliacji, płci czy wieku. 

Zdecydowana większość gmin, wskazywała na powstanie niżej wymienionych podmiotów w latach 2018 – 2023: 

  • Gminna Rada Działalności Pożytku Publicznego (Ciechocinek, Toruń)
  • Zespół ds. wdrażania Programu rozwoju turystyki dla miasta Torunia do 2030 roku 
  • Powiatowa Społeczna Rady ds. Osób Niepełnosprawnych (Toruń)
  • Powiatowa Rady Rynku Pracy dla Miasta Torunia
  • Tczewska Radę Działalności Pożytku Publicznego
  • Gminna Rada Działalności Pożytku Publicznego w Świdniku

Nowelizowana w 2015 roku ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wskazuje, że powstanie rady działalności pożytku publicznego nie jest już prawem organu wykonawczego, np. wójta lub starosty, jak to było dotychczas, a utworzenie rady jest obowiązkowe, jeśli taka jest wola sektora pozarządowego. Jak możemy zinterpretować nadesłane przez gminy odpowiedzi, wiele władz nie ma wewnętrznej motywacji by tego rodzaju zespoły powoływać, motywacją dla nich jest prawo i sankcje jakie mogą płynąć z niewywiązywania się z niego.  

Spotkania organu wykonawczego z przedstawicielami i przedstawicielkami NGO oraz inne formy wsparcia. 

Zadając to pytanie mieliśmy na uwadze spotkania, które organ wykonawczy organizuje np. aby zbadać potrzeby lokalnych NGO, aby pomóc lokalnym organizacjom w sieciowaniu, czy aby zdobyć potrzebne dane, statystyki np. do tworzenia lokalnych strategii. Niestety odpowiedzi gmin/miast są mało wnikliwe. Nawet w odpowiedzi gmin/miast deklarujących, że takie spotkania odbywały się nie jest podana informacja jaki był zakres tych spotkań. 

Część gmin uznaje za spotkania z mieszkańcami i mieszkankami te, do których dochodzi podczas wydarzeń lokalnych, które odbywają się pod ich patronatem jak dożynki, dni sportu, festyny. Często władze lokalne finansują tego typu inicjatywy oraz wspierają organizatorów sponsorując nagrody, puchary, czy wypożyczają sprzęt, czy udostępniając sale.

Oto przykładowe odpowiedzi urzędów:

  1. Urząd Miasta Aleksandrów Kujawski:

Każde spotkanie z organizacjami pozarządowymi odbywa się z inicjatywy burmistrza miasta. Zazwyczaj liczba takich spotkań wynosi 2-3 do roku.;

  1. Urząd Miasta Ciechocinek:

Spotkania odbywały się na wniosek organizacji.

  1. Urząd Miasta Września:

Spotkania z przedstawicielami organizacji pozarządowych odbywają się na bieżąco  w miarę zgłaszanych potrzeb. Nie prowadzi się w Urzędu Miasta i Gminy Września ewidencji tych spotkań.

  1. Urząd Miasta Zakopane:

W latach 2018-2023 z inicjatywy Burmistrza Miasta Zakopane odbyło się jedno spotkanie dla seniorów i słuchaczy Podhalańskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku oraz jedno szkolenie dla organizacji pozarządowych w zakresie procedury Otwartego Konkursu Ofert.

  1. Urząd Miasta Chełmża:

Na przestrzeni wymienionych lat odbyło się kilka spotkań z organizacjami pozarządowymi, dotyczyły one zmian w dokumentacji oraz możliwości pozyskania środków budżetowych z zewnątrz.

  1. Urząd Miasta Tczew:

Przedstawiciele Tczewskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego poza posiedzeniami współpracowali na bieżąco z Przewodniczącym Rady Miejskiej w Tczewie, Prezydentem Miasta Tczewa oraz Wydziałem Spraw Społecznych Urzędu Miejskiego w Tczewie w sprawach działalności organizacji pożytku publicznego w mieście Tczewie. Ponadto przedstawiciele organizacji pozarządowych działających na terenie miasta Tczewa byli zapraszani na spotkania świąteczno -noworoczne, z udziałem władz miasta, z pominięciem 2020 roku z powodu ogłoszenia przez WHO w dniu 11.03.2020 roku pandemii koronawirusa SARS-CoV-2. Lista organizacji, z którymi odbył spotkanie Prezydent Miasta Tczewa: 

  1. Kolejowy Klub Sportowy „Unia” z siedzibą w Tczewie. 
  2. Stowarzyszenie „Wspólnie dzieciom” z siedzibą w Tczewie. 
  3. Stowarzyszenie Gospodarcze Kociewie z siedzibą w Tczewie.
  4. Międzyszkolny Klub Sportowy „Sambor” z siedzibą w Tczewie. 
  5. Związek Mniejszości Niemieckiej z siedzibą w Tczewie. 
  6. Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie z siedzibą w Tczewie. 
  7. Stowarzyszenie Chrześcijańskie „Obfitość” z siedzibą w Tczewie. 
  8. Stowarzyszenie Tczewski Klub Abstynenta „Sambor” z siedzibą w Tczewie.

7. Urząd Miasta Knurów:

Spotkania organizowane były zarówno z inicjatywy organizacji (np. obchody dożynek, Dzień Strażaka, Jubileusz istnienia klubu, rozpoczęcie roku akademickiego dla seniorów UTW itp.) jak i w ramach cyklicznych spotkań inicjowanych przez Gminę (np. spotkania z okazji Gali Sportu i Kultury, z okazji rozstrzygnięcia rocznych edycji miejskiego konkursu dla organizacji  pozarządowych ,,Knurów-dobre przykłady”, spotkania opłatkowe-przedświąteczne, spotkania okolicznościowe związane z osiągniętymi sukcesami). W spotkaniach brało udział 55 organizacji.

             Pozostałe gminy/miasta nie udzieliły żadnych odpowiedzi.

Rekomendacje i doświadczenia z przeprowadzonego procesu: 

Aby zacząć jakiekolwiek działania na rzecz zmiany, powinniśmy mieć wiarygodne dane, które potwierdzą istnienie danego problemu, lub mu zaprzeczają. Celem monitoringu miast i urzędów przeprowadzona przez Stowarzyszenie Grzybnia, było sprawdzenie realizacji Karty Praw Podstawowych w praktyce, w zakresie współpracy ze społeczeństwem obywatelskim. Przed przystąpieniem do procesu mieliśmy pewne założenia, intuicje. Część z nich się potwierdziła, część okazała się bardziej złożona i ciężko jest nam sformułować zero jedynkowy wniosek. Czytające tę publikację osoby, zachęcamy do przeprowadzania monitoringu przed 

każdym działaniem rzeczniczym/systemowym/ takim którego celem  będzie trwała zmiana w społeczności lokalnej. Naszym doświadczeniem chcielibyśmy się podzielić również z wami: 

  • Stwórzcie listę pytań w dużym zespole. Różnorodność perspektyw i informacji na dany temat może być dla Was odświeżająca.
  • Podzielcie się zadaniami. Analizowanie danych to żmudna praca, a jest najważniejszym elementem monitoringu.
  • Pytajcie tylko o dane, które są wam potrzebne, i które dotyczą Waszego tematu.
  • Monitorujcie konkretny przedział czasowy.
  • Oprócz korzystania z prawa do informacji publicznej, postarajcie się umówić na spotkanie z przedstawicielem(-ką) urzędu.
Projektu „Samorządowo-europejska edukacja obywatelska” jest współfinansowany przez Komisję Europejską w ramach Projektu „Building Bridges-Civic Capital in Local Communities” realizowanego ze środków programu CERV, finansowanego ze środków Komisji Europejskiej w ramach programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” na lata 2021–2027.